ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਸੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ “ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰ” ਯੋਜਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ, ਮੌਤ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, ਆਮਦਨ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, ਜਾਤੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾ ਲਗਾਉਣ ਪੈਣ, ਸਗੋਂ ਸਰਕਾਰ ਖੁਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।
ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ?
ਇਸ ਸਕੀਮ ਦਾ ਰਸਮੀ ਆਗਾਜ਼ 10 ਦਸੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ ਬਚ ਸਕੇ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਕੀ ਸੀ?
ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਪਿੱਛੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸੋਚਾਂ ਸਨ:
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦੇਣਾ
ਦਲਾਲ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ
ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਬਣਾਉਣਾ
ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਜਾਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਸਬੰਧੀ ਕੰਮ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ, ਸਾਂਝ ਕੇਂਦਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੇਵਾ-ਪ੍ਰਦਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਨਾਗਰਿਕ ਦਫ਼ਤਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਸੇਵਾ ਨਾਗਰਿਕ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਕੀਮ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ?
ਨਾਗਰਿਕ 1076 ਟੋਲ-ਫ੍ਰੀ ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਕਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਇੰਟਮੈਂਟ ਫਿਕਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਘਰ ਆ ਕੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਰਜ਼ੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਦੀ ਡਿਲੀਵਰੀ ਮੁੜ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ?
ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਸਮੇਂ 43 ਅਹਿਮ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
ਜਨਮ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ
ਮੌਤ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ
ਆਮਦਨ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ
ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ
ਐੱਸਸੀ, ਬੀਸੀ, ਓਬੀਸੀ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ
ਵਿਆਹ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ
ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ
ਵਿਧਵਾ ਪੈਨਸ਼ਨ
ਦਿਵਿਆਂਗ ਪੈਨਸ਼ਨ
ਬਿਜਲੀ ਬਿੱਲ ਅਦਾਇਗੀ
ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ
ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਕੀਮ
ਨਿਰਮਾਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ
ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ।
ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ?
2025 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਲਾਭ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਦੋਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ “ਸਰਕਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰ” ਕੈਂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਰਗੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਦੌਰਾਨ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਫਾਇਦੇ
1. ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਚਤ
ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਲਈ ਕਈ ਦਿਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਕਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
1. ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਹੂਲਤ
ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲ ਜਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਹੋਈ।
1. ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ
ਸਿੱਧੀ ਸੇਵਾ-ਡਿਲੀਵਰੀ ਨਾਲ ਦਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਖਰਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੋਈ।
1. ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਧੀ
ਇਹ ਮਾਡਲ “ਗੁੱਡ ਗਵਰਨੈਂਸ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਖੁਦ ਨਾਗਰਿਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ
ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਈ-ਸੇਵਾ ਪੋਰਟਲ, ਸਾਂਝ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਡਿਜ਼ੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਆਨਲਾਈਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਕੀਤੇ।
ਨਤੀਜਾ
“ਸਰਕਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰ” ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਡਿਲੀਵਰੀ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਦਲਾਅ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 43 ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਰ-ਘਰ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣਾ, 1076 ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਰਾਹੀਂ ਅਪਾਇੰਟਮੈਂਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਉਣਾ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। 8 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਕੀਮ ਕੇਵਲ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਰਤੀ ਵੀ ਗਈ।
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ “ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰ” ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।