ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਬਣ ਰਹੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ Iran-Israel ਜਾਂ America-Iran ਟਕਰਾਅ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸੰਕਟ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਤਾਕਤ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮਹਾਸੱਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਖਿਡਾਰੀ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ mediator ਜਾਂ bridge ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ Saudi Arabia, Iran ਅਤੇ China ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸੰਬੰਧ ਰਹੇ ਹਨ। China-Pakistan Economic Corridor (CPEC) ਨੇ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ geopolitical importance ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ Gulf monarchies ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ defence cooperation ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ Saudi Arabia ਤੇ UAE ਵਿੱਚ Pakistani manpower ਅਤੇ military advisers ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤੱਕ leverage ਦਿੱਤਾ।
ਪਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਰਹੀ। ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ, IMF ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ military-civil imbalance ਨੇ ਉਸਦੀ diplomatic credibility ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। Iran ਨਾਲ border tensions ਅਤੇ Baloch insurgency ਵਰਗੇ ਮੁੱਦੇ ਵੀ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖੇਤਰੀ stabilizer ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ China ਨੇ Saudi Arabia ਅਤੇ Iran ਵਿਚਕਾਰ rapprochement ਵਿੱਚ mediation ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ America ਇਕੱਲਾ global power broker ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ Beijing ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ cautious ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। China Gulf ਵਿੱਚ stability ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ energy dependence ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ direct military confrontation ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। America ਨਾਲ trade tensions ਅਤੇ tariff disputes ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ China transactional diplomacy ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ West Asia policy ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ oil security ਅਤੇ diaspora protection ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ strategic partnerships ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। UAE, Saudi Arabia, Israel ਅਤੇ Iran ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ workable relations ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵੱਡੀ diplomatic achievement ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ Narendra Modi ਦਾ UAE ਦੌਰਾ ਵੀ ਇਸ broader strategy ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। UAE ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ Gulf monarchy ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ financial, logistics ਅਤੇ technology hub ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। India-UAE CEPA agreement, defence cooperation, renewable energy projects, fintech ਅਤੇ digital currency discussions ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ Saudi Arabia ਅਤੇ UAE ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ American security umbrella ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਉਹ multi-alignment ਦੀ policy ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ America, China ਅਤੇ India ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ strategic relations ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੂੰ Gulf countries ਇੱਕ ਵੱਡੇ consumption market, technology partner ਅਤੇ manpower supplier ਵਜੋਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। China ਨਾਲ debt trap ਅਤੇ surveillance concerns ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਦਕਿ America ਨਾਲ regime pressure ਅਤੇ human rights debates ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਆਸੀ ਤਣਾਅ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ stable democracy ਅਤੇ comparatively non-threatening power ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੂਰੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ energy security ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। Strait of Hormuz ਦੁਨੀਆ ਦੀ energy lifeline ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ Iran-US confrontation ਵਧਦਾ ਹੈ ਜਾਂ shipping routes ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ oil prices ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਉਛਾਲ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। Ukraine war ਤੋਂ ਬਾਅਦ Europe ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ energy crisis ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ discounted Russian oil ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੀ strategic autonomy ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦੁਨੀਆ ਹੁਣ Cold War ਵਾਲੀ bloc politics ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ “issue-based alignment” ਦਾ ਦੌਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। Security ਲਈ America, energy ਲਈ Gulf ਅਤੇ Russia, technology ਲਈ Europe ਅਤੇ Japan, ਜਦਕਿ manufacturing competition ਵਿੱਚ China ਨਾਲ rivalry — ਇਹ ਨਵਾਂ geopolitical model ਬਣਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। China-Pakistan axis, CPEC ਅਤੇ Indian Ocean ਵਿੱਚ Chinese presence ਹਾਲੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਲਈ strategic pressure ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ India ਨੂੰ Iran-Israel balance ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ manage ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ overall trajectory ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ global position ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁਣ ਇੱਕ emerging balancing power ਵਜੋਂ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
