ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਬਦਲਿਆ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦਾ ਸਮਾਂ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਸਖ਼ਤੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਟਰੈਕਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਬਦਲ ਲਏ ਹਨ।

ਨਾਸਾ ਦੇ MODIS ਅਤੇ VIIRS ਵਰਗੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਯੰਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੋਲਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਵਕਤ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਾਲਾਤ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਦੇ ਇਸ ਤੈਅ ਵਕਤ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਦਿਨ ਢਲਣ ਮਗਰੋਂ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾੜ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਪੋਖਰਣ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਤਜਰਬਿਆਂ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਜੁਗਤ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਸਥਾ iFOREST ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਾ. ਚੰਦਰ ਭੂਸ਼ਣ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਟਰੈਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਗਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਗ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਗ ਕਿੰਨੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵੇਲੇ ਲਾਈ ਗਈ, ਇਸ ਦੀ ਪੁਖ਼ਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2021 ਦੌਰਾਨ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦੇ 80 ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਘਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 6 ਹਜ਼ਾਰ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਖ਼ਤੀ, ਜੁਰਮਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਪਰ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਏ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖ ਰਹੀ ਇਸ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਪਿੱਛੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਮੁੱਖ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ

• ਨਾਸਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਹੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ
• ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਾਮ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਵਕਤ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜ ਰਹੇ ਹਨ
• ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਢਾਂਚਾ ਅੱਗ ਦੇ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ
• ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੇਸ 2021 ਵਿੱਚ 80 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 2025 ਵਿੱਚ 6 ਹਜ਼ਾਰ ਰਹਿ ਗਏ