ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਜਪਾਨ, ਕੈਨੇਡਾ, ਜਰਮਨੀ, ਨਾਰਵੇ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੋਝ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਸਰਮਾਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਪੈਨਸ਼ਨ, ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਤਾ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁਣ ਇਹ ਚਰਚਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਢਾਂਚੇ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ “ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਸਾਡਾ ਮਾਣ” ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
“ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਸਾਡਾ ਮਾਣ” — ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ:
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ,
ਉਹਨਾਂ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣਾ,
ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ,
ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਦੇਣਾ।
ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ : ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ
ਪੰਜਾਬ ਉਹਨਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ:
ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੈਂਕਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਤੱਕ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ,
ਪੈਨਸ਼ਨ, ਦਵਾਈਆਂ, ਪਹਿਚਾਣ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਔਖੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਇਸੇ ਖਾਲੀਪਣ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਯਤਨ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਘਰ-ਦੁਆਰ ਸਹਾਇਤਾ : ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ
ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੰਡਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੈਂਪਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕੇਂਦਰਾਂ ਰਾਹੀਂ:
* ਪੈਨਸ਼ਨ ਸੰਬੰਧੀ ਸਹਾਇਤਾ,
* ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਹਿਚਾਣ ਪੱਤਰ,
* ਸਿਹਤ ਜਾਂਚਾਂ,
* ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ,
* ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ,
* ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਇਹ ਗੱਲ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੀ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ:
ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 9,000 ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ,
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ,
2,607 ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਈ,
1,241 ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁਆਇਨੇ ਹੋਏ,
2,268 ਆਮ ਸਿਹਤ ਜਾਂਚਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ,
ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ:
ਚੱਲਣ-ਫਿਰਣ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਕੁਰਸੀਆਂ,
ਸੁਣਨ ਸਹਾਇਕ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਐਨਕਾਂ ਵਰਗੇ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨ ਵੀ ਵੰਡੇ ਗਏ।
ਕੇਵਲ ਮਦਦ ਨਹੀਂ, ਸਨਮਾਨ ਵੀ
ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ:
“ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹਨ।”
ਇਹ ਸੋਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੀਆ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ
ਜਪਾਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ:
* ਭਾਈਚਾਰਕ ਦੇਖਭਾਲ ਕੇਂਦਰ,
* ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ,
* ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ।
ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ:
* ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ,
* ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ,
* ਘਰੇਲੂ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ,
* ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸਲਾਹ ਕੇਂਦਰ
ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ, ਪਰ ਇਹ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਜ਼ਰੂਰ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸੋਚ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ “ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਸਾਡਾ ਮਾਣ” ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ:
* ਪਹਿਚਾਣ ਪੱਤਰ,
* ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ,
* ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ,
* ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ
ਵੱਲ ਵੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੋਟਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਰਗ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ:
* ਪੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਚੱਜਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ,
* ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ,
* ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ,
ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।