ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲਦ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ ਨਜ਼ਰ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੀ ਹਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਯਾਨੀ RBI ਹੁਣ 100, 200 ਅਤੇ 500 ਰੁਪਏ ਦੇ ਪੋਲੀਮਰ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵੱਧ ਰਹੇ ਕੈਸ਼ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ RBI ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ 100, 200 ਅਤੇ 500 ਰੁਪਏ ਦੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟ ਟ੍ਰਾਇਲ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ATM ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀ ਕਾਗਜ਼ੀ ਕਰੰਸੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ UPI ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਕਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਾਫੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 42.86 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ RBI ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟ ਜਲਦੀ ਗੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ RBI ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਲਾਗਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2024-25 ਦੌਰਾਨ ਬੈਂਕ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ‘ਤੇ ਕਰੀਬ 6,372 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਖਰਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟ ਆਮ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲੋਂ 4 ਤੋਂ 5 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ RBI ਲਈ ਵੱਡੀ ਬਚਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਫਾਇਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਟਰਪ੍ਰੂਫ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਫਟਦੇ, ਗੰਦਗੀ ਘੱਟ ਫੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੀਚਰ ਜੋੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਨੋਟ ਆਪਣੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ RBI ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫੈਸਲੇ ‘ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਸਫਲ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਦਲਾਅ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
