# ਪ੍ਰਤੀਕ ਯਾਦਵ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਿਆਸਤ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮ
ਪ੍ਰਤੀਕ ਯਾਦਵ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ 38 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਯਾਦਵ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਬਿਜ਼ਨੇਸਮੈਨ, ਫਿਟਨੈੱਸ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਲਗਜ਼ਰੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਪ੍ਰਤੀਕ ਯਾਦਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮੁਲਾਇਮ ਸਿੰਘ ਯਾਦਵ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਾਧਨਾ ਗੁਪਤਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਇਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦਵ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ “ਪਹਿਲੇ ਪਰਿਵਾਰ” ਅਤੇ “ਦੂਜੇ ਪਰਿਵਾਰ” ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ।
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੱਤਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1992 ਵਿੱਚ ਮੁਲਾਇਮ ਸਿੰਘ ਯਾਦਵ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੰਡਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਆਸਤ, ਪਿੱਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿਵਾਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੁਲਾਇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿੱਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। “MY Formula” ਯਾਨੀ Muslim ਅਤੇ Yadav ਸਮੀਕਰਨ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੱਤੀ।
ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਖਿਲੇਸ਼ ਯਾਦਵ, ਸ਼ਿਵਪਾਲ ਸਿੰਘ ਯਾਦਵ, ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰੇ ਬਣਦੇ ਗਏ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕੰਪਨੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਟਿਕਟਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
2016-17 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਟਕਰਾਅ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਖਿਲੇਸ਼ ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਯਾਦਵ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਲਾਇਮ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵਪਾਲ ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਟਕਰਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਟਿਕਟ ਵੰਡ ਜਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਖਿਲੇਸ਼ ਯਾਦਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਪੁਰਾਣਾ ਧੜਾ ਰਵਾਇਤੀ ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੰਗਠਨ ਵਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਸ ਪੂਰੇ ਵਿਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਅਖਿਲੇਸ਼ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਪਰਿਵਾਰਕ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਲਾਇਮ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰਣਨੀਤਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚਿਹਰਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਵੇ। ਪਰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਖਿਲੇਸ਼ ਯਾਦਵ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਅਖਿਲੇਸ਼ ਧੜੇ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਖਿਲੇਸ਼ ਧੜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਸਿਆਸੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਟ੍ਰੈਜਡੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ’ਤੇ “ਗੁੰਡਾ ਰਾਜ” ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਾਹੁਬਲੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। BJP ਨੇ ਇਸ ਨੈਰੇਟਿਵ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਵੋਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਠਾਇਆ।
ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਅਪਰਣਾ ਯਾਦਵ ਦਾ BJP ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਝਟਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਪਰਣਾ ਯਾਦਵ ਮੁਲਾਇਮ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ BJP ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਨੂੰ “ਯਾਦਵ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰ” ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਤੀਕ ਯਾਦਵ, ਜੋ ਅਪਰਣਾ ਦੇ ਪਤੀ ਸਨ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ।
ਅੱਜ ਅਖਿਲੇਸ਼ ਯਾਦਵ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚਿਹਰਾ ਹਨ। ਉਹ PDA ਯਾਨੀ ਪਿੱਛੜਾ, ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਅਲਪਸੰਖਿਆਕ ਗਠਜੋੜ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੱਤਾ ਢਾਂਚਾ।
ਪ੍ਰਤੀਕ ਯਾਦਵ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਮੁੜ ਇਹ ਚਰਚਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਯਾਦਵ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਖੁਦ ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਮੁਲਾਇਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਅਖਿਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਿਆਸੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
